Το νερό μέσα από τη χαρτογράφηση εννοιών

Το νερό μέσα από τη χαρτογράφηση εννοιών

Γράφει η Βάσω Βασίλα, σχολική σύμβουλος Προσχολικής Αγωγής.

 

Μεθοδολογική προσέγγιση για παιδιά προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας στη Μελέτη Περιβάλλοντος.

Τρέχει, τρέχει το νερό

γάργαρο και δροσερό!

1. Ορισμός:

Η χαρτογράφηση εννοιών (concept mapping) είναι μια μέθοδος, που χρησιμοποιείται για την οργάνωση των εννοιών πάνω σ’ ένα θέμα μελέτης και η οπτικοποίηση της δομής των πληροφοριών και των μεταξύ τους σχέσεων, με μορφή σχηματικού διαγράμματος. Το διάγραμμα που προκύπτει ονομάζεται εννοιολογικός χάρτης ή χάρτης εννοιών. (Δημητρίου: 2009)

2. Σύντομη αναφορά

για την προέλευση του όρου.

Οι εννοιολογικοί χάρτες αναπτύχθηκαν το 1972 από τον J. D. Νovak, στα πλαίσια ενός ερευνητικού προγράμματος, στο πανεπιστήμιο του Cornell, που βασίστηκε στο θεωρητικό μοντέλο της Γνωστικής Ψυχολογίας του Αusubel και είχε σαν στόχο την παρακολούθηση και ερμηνεία του τρόπου, με τον οποίο τα παιδιά κατανοούν επιστημονικές έννοιες. (Παρασκευόπουλος, Κορφιάτης: 2003)

Για να θεμελιώσει έναν καλύτερο τρόπο αναπαράστασης της κατανόησης εννοιών των παιδιών, ανέδειξε την ιδέα της σχηματικής αναπαράστασης των γνώσεων των παιδιών με τη μορφή ενός χάρτη εννοιών. Η ιδέα αυτή βασίστηκε στη θεωρία του Αusubel, που υποστηρίζει ότι η μάθηση επιτυγχάνεται με τη συσχέτιση, ενσωμάτωση και αφομοίωση νέων πληροφοριών και εννοιών, καθώς συνδέεται με προϋπάρχοντα στοιχεία της γνωστικής δομής των παιδιών.

Ο εννοιολογικός χάρτης χρησιμοποιήθηκε κατ’ αρχήν ως ερευνητικό εργαλείο και στη συνέχεια εξελίχθηκε ως εκπαιδευτικό εργαλείο στη διδασκαλία.

3. Θεωρητικές και πρακτικές αρχές των εννοιολογικών χαρτών.

Ο σχεδιασμός μέσω των εννοιολογικών χαρτών βασίζεται στις παρακάτω βασικές αρχές και πρακτικές:

• Οι έννοιες είναι οι πληροφορίες που συγκεντρώνουν τα παιδιά γύρω από ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, γεγονός ή εμπειρία και αποτυπώνεται με μια λέξη, γύρω από την οποία οργανώνονται οι χάρτες ή τα δίκτυα.

• Ο εννοιολογικός χάρτης είναι ένα οργανωμένο σύστημα εννοιών, που για να εκτελεστεί επιτρέπει πληθώρα ελιγμών και δε δεσμεύει με προκαθορισμένες διαδρομές.

• Το εννοιολογικό δίκτυο είναι το σύνολο των ενεργειών και των διδακτικών παρεμβάσεων, που χρησιμεύουν για να προωθήσουν την κατάκτηση εννοιών και των εννοιολογικών συσχετισμών. Πραγματοποιείται μετά τη διερευνητική συζήτηση και χωρίζεται σε διδακτικές ενότητες.

• Ο χάρτης εννοιών αποτυπώνεται με διάφορα σχήματα κύκλους, ορθογώνια, ελλείψεις και ευθείες γραμμές που συνδέονται μεταξύ τους. Μέσα στα σχήματα γράφονται οι έννοιες και στις γραμμές οι συνδετικές λέξεις, που προσδιορίζουν τη σχέση μεταξύ των συνδεόμενων εννοιών.

• Οι εννοιολογικοί χάρτες κατασκευάζονται σε μορφή ιεράρχησης, όπου οι έννοιες ιεραρχούνται από τη γενικότερη στην ειδικότερη, ακολουθώντας συγκεκριμένη διάταξη και σε μορφή δικτύου, όπου δημιουργείται ένα πλέγμα συνδέσεων καθώς κάθε μια συνδέεται με περισσότερες από μία έννοιες.

4. Εφαρμογή της μεθόδου.

Η εφαρμογή των εννοιολογικών χαρτών στη Μελέτη Περιβάλλοντος και στα Καινοτόμα Προαιρετικά Προγράμματα (Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Αγωγή Υγείας, Πολιτιστικών Θεμάτων), αποτελούν σημαντικό διδακτικό εργαλείο, καθώς προσφέρει στα παιδιά ευκαιρίες και δυνατότητες για αποσαφήνιση εννοιών και σχέσεων, σύνθετων και πολύπλοκων, όπως οι έννοιες του περιβάλλοντος και των περιβαλλοντικών θεμάτων και προβλημάτων και βοηθά στη διαμόρφωση συνολικής αντίληψης, αναγνωρίζοντας ποικίλες διαστάσεις του θέματος προς μελέτη.

Η επιλογή του τρόπου εφαρμογής της μεθόδου εξαρτάται από την ηλικία των παιδιών, το βαθμό εξοικείωσής τους με τη συγκεκριμένη μέθοδο, το βαθμό δυσκολίας που θέλουμε να καλλιεργήσουμε, την εμβάθυνση στη μελέτη του θέματος, που διερευνούμε.

5. Στάδια ανάπτυξης των εννοιολογικών χαρτών.

Η πραγματοποίηση ενός εννοιολογικού χάρτη είναι μια διαδικασία εύκολη, αρκεί να έχει ξεκάθαρους στόχους και να είναι απλός και κατανοητός από όλους. Έτσι ο/η παιδαγωγός ξεκινά και ακολουθεί τα παρακάτω στάδια:

• Το σχεδιασμό του εννοιολογικού χάρτη με τις βασικές έννοιες, που είναι ελαστικός και επιτρέπει πληθώρα ελιγμών, προκειμένου να εκτελεστεί.

• Διερευνητική συζήτηση για την ανίχνευση των ικανοτήτων των παιδιών σχετικών με τις έννοιες – λέξεις του εννοιολογικού χάρτη και την ανακάλυψη των προϋπαρχουσών γνώσεών τους, με ερωτήσεις στη γωνιά της συζήτησης.

• Με βάση τα δεδομένα της διερευνητικής συζήτησης, ο/ η παιδαγωγός επεξεργάζεται το εννοιολογικό δίκτυο και ορίζει τους νέους στόχους, για την απόκτηση καινούργιων εννοιών, σχέσεων, εμπειριών, πραγματοποιώντας μια σειρά από εξερευνητικές δραστηριότητες, πειραματισμούς, διδακτικές παρεμβάσεις, με στόχο την ενδυνάμωση της φυσικής περιέργειας των παιδιών, την ανάγκη για κατανόηση των πραγμάτων, τη χαρά της ανακαλυπτικής γνώσης.

• Και τέλος ολοκληρώνει με την αξιολόγηση της διδακτικής διαδρομής, που πραγματοποιήθηκε.

Ένα ενδεικτικό παράδειγμα με το Νερό

1. Κατασκευή του εννοιολογικού χάρτη.

2. Διερευνητική συζήτηση με τα παιδιά.

Μετά τη σύνταξη του εννοιολογικού χάρτη ο/η παιδαγωγός συντονίζει τη διερευνητική συζήτηση, προετοιμάζοντας διάφορα υλικά και μέσα για αξιοποίηση, καθώς και ερωτήσεις, που θα αποτελέσουν τα ερεθίσματα για διερεύνηση.

Πιθανά ερωτήματα του/ της παιδαγωγού ή των παιδιών που θα αναδυθούν για συζήτηση, πειραματισμούς, δραστηριότητες είναι:

• Τι χρώμα έχει το νερό;

• Τι σχήμα έχει το νερό;

• Σε τι μας χρειάζεται το νερό;

• Υπάρχει ζωή χωρίς νερό;

• Πώς χρησιμοποιούν το νερό καθημερινά οι άνθρωποι;

• Κινδυνεύει το νερό; Από ποιους και πώς;

• Από πού έρχεται το νερό;

• Αν ζεστάνουμε το νερό τι θα γίνει;

• Αν βάλουμε στην κατάψυξη το νερό τι θα γίνει;

• Αν ρίξουμε μέσα σε μια λεκάνη με νερό διάφορα αντικείμενα τι θα γίνουν;

• Αν σ’ ένα ποτήρι με νερό ρίξουμε ένα κουταλάκι ζάχαρη ή αλάτι τι θα γίνει;

3.Εκπαιδευτικό υλικό

που θα χρειαστούμε.

• γυάλινα ή πλαστικά διαφανή ποτήρια, βάζα,

• λεκάνη πλαστική

• μπουκάλια, κανάτες με νερό, σουρωτήρια,

• κομμάτια ξύλου, πλαστικά τουβλάκια, κομμάτια υφάσματος, χαρτιού, μεταλλικά αντικείμενα, βότσαλα, κοχύλια,

• παγάκια,

• ζάχαρη, αλάτι, στιγμιαίο καφέ, πορτοκαλάδα, χρώματα σε σκόνη, τσίπουρο,

• ποδιές από παλιά πουκάμισα.

4. Διεξαγωγή δραστηριοτήτων.

α) Γενικές επιδιώξεις και ανάπτυξη δραστηριοτήτων στη Μελέτη Περιβάλλοντος (φυσικές επιστήμες).

• Να συνειδητοποιήσουν την αέναη κίνηση του νερού (εξάτμιση- υγροποίηση).

• Να γνωρίσουν τις ιδιότητες του νερού ως διαλύτη στερεών και υγρών σωμάτων.

• Να μάθουν για τον καθαρισμό και τη διύλιση του νερού.

• Να κατανοήσουν τις αλλαγές του νερού με βάση τα καιρικά φαινόμενα.

Διαβάζουμε την ιστορία της Σ. Μαντούβαλου «Το σύννεφο που έβαλε τα κλάματα», όπου τα παιδιά μαθαίνουν για τον κύκλο του νερού. Μπορούμε να κατασκευάσουμε τους ήρωες της ιστορίας με απλά χαρτιά και να την παίξουν κουκλοθέατρο, δημιουργώντας δικά τους σενάρια.

Πειράματα με το νερό.

Κάνουμε το κλασικό πείραμα με το καμινέτο και το μπρίκι με το νερό. Καθώς το νερό ζεσταίνεται τα παιδιά παρατηρούν τον ατμό που βγαίνει και εκφράζουν τις ιδέες τους για το τι συμβαίνει. Αφήνουμε τα παιδιά με τις ιδέες και τις υποθέσεις που έκαναν και τοποθετούμε πάνω ακριβώς από το μπρίκι, το γυάλινο δίσκο. Τα παιδιά παρατηρούν ότι σχηματίζονται σταγόνες υδρατμών. Οδηγούμε τα παιδιά να κάνουν το σωστό συλλογισμό, πως το νερό όταν ζεσταίνεται πολύ, εξατμίζεται και όταν βρει μπροστά του ένα εμπόδιο υγροποιείται. (Χρησιμοποιούμε κανονικά τις λέξεις εξατμίζεται – υγροποιείται, χωρίς φυσικά να απαιτούμε να τις χρησιμοποιούν και τα ίδια τα παιδιά).

Δίνουμε στα παιδιά πλαστικά ποτήρια διαφανή, που τα γεμίζουν με νερό από τη βρύση. Προτείνουμε ο καθένας με τη σειρά να διαλέγει ποιο υλικό –στερεό προτιμά να ρίξει μέσα στο ποτήρι του και να πει από πριν τι νομίζει ότι θα συμβεί. Δοκιμάζουν όλοι και ανακατεύουν αλάτι, ζάχαρη, στιγμιαίο καφέ, άμμο… Διαπιστώνουν πως άλλα σώματα διαλύονται στο νερό και άλλα όχι.

Στη συνέχεια, δοκιμάζουν σε άλλα ποτήρια με νερό και ρίχνουν λάδι, τσίπουρο, πορτοκαλάδα. Διαπιστώνουν πως άλλα διαλύονται και άλλα όχι, όπως συμβαίνει και στα στερεά. Κατασκευάζουν με τη βοήθεια του/της παιδαγωγού έναν πίνακα αναφοράς με σώματα που διαλύονται στο νερό, και σώματα που δε διαλύονται.

Δημιουργούμε τη γωνιά του νερού, που αποτελείται από μια μεγάλη πλαστική λεκάνη, διάφορα πλαστικά μπουκάλια, ποτήρια, σουρωτήρια, βότσαλα, κοχύλια, ξυλάκια. Τα παιδιά κατά ομάδες παίζουν ελεύθερα, με την προϋπόθεση, ότι έχουν ορισθεί κανόνες, ώστε να αποφευχθούν ατυχήματα. Τα παιδιά μέσα από το παιχνίδι, χρησιμοποιώντας διάφορα υλικά διαπιστώνουν πως άλλα σώματα βυθίζονται και άλλα επιπλέουν. Δίνουν τις δικές τους ερμηνείες, τις οποίες σημειώνουμε και παίζοντας συνέχεια διορθώνουν ή επαναβεβαιώνουν τις εκτιμήσεις τους.

Με χαρτοδιπλωτική κατασκευάζουν βαρκούλες, που τις ρίχνουν στη μπανιέρα και διαπιστώνουν ότι δε βουλιάζουν.

Καθώς γεμίζουν μπουκάλια και ποτήρια με νερό και τα ρίχνουν, διαπιστώνουν πως το νερό πέφτει κατακόρυφα και μιλάμε για τους καταρράχτες.

β) Γενικές επιδιώξεις και ανάπτυξη δραστηριοτήτων στην Έκφραση και Δημιουργία (Μουσική και Εικαστικά).

• Να αναπτύξουν τη φαντασία τους ελεύθερα και να την εκφράσουν καλλιτεχνικά μέσα από δημιουργικές δεξιότητες.

• Να καλλιεργήσουν το κλίμα συνεργασίας και ομαδικότητας.

Ζωγραφίζουν με διάφορα υλικά σύννεφα σε διαφορετικά μεγέθη, χρώματα και σχήματα, ανάλογα με τα καιρικά φαινόμενα (μία βροχερή μέρα, μια ηλιόλουστη μέρα, μια χειμωνιάτικη μέρα κ.λπ.). Αφού έχει προηγηθεί συζήτηση και παρατήρηση των καιρικών φαινομένων τόσο στον ουρανό, όσο και στο πρόγραμμα της Ε.Μ.Υ. στην τηλεόραση.

Διαβάζουμε το παραμύθι «Ο χιονάνθρωπος που δεν ήθελε να λιώσει» του Μ. Κοντολέων και μία ομάδα παιδιών που χωρίζεται σε υποομάδες ζωγραφίζει με πινέλα τρεις βασικές εικόνες του παραμυθιού, ενώ μια άλλη αρχίζει με την τεχνική του παπιε μασέ την κατασκευή ενός χιονάνθρωπου από εφημερίδες, μπαλόνια και χαρτί κουζίνας, η οποία θα ολοκληρωθεί μετά από αρκετές ημέρες.

γ) Γενικές επιδιώξεις και ανάπτυξη δραστηριοτήτων στη Γλώσσα.

• Τα παιδιά ενθαρρύνονται να συζητούν για τις διαφοροποιήσεις του γραπτού λόγου από την εικόνα, σαν μέσο μεταφοράς μηνύματος.

• Να αντιγράφουν λέξεις που εξυπηρετούν λειτουργικές ανάγκες και να ανταποκρίνονται στα ενδιαφέροντά τους.

• Να κατανοούν γενικά στοιχεία από τη σχέση προφορικού – γραπτού λόγου.

Περιγράφουν παιχνίδια με το νερό και τη χρήση διαφόρων αντικειμένων και τα αποτελέσματα αυτής της δράσης.

Χρησιμοποιούν πολλές φορές λέξεις, που σημειώνονται σε πίνακες αναφοράς και αρχίζουν να τις αναγνωρίζουν απομονώνοντας περιττά γράμματα ή φωνήματα στην αρχή ή στο τέλος κάθε λέξης. Π.χ. ΑΝΕΡΟΤΟ, ΠΙΑΤΜΟΣΚΑ, ΚΠΑΓΟΣΤΕ.

Απαγγέλλουμε και μαθαίνουμε το ποίημα «το ποταμάκι» του Ζ. Παπαντωνίου, καθώς και λογοτεχνικά κείμενα από το Ανθολόγιο του νηπιαγωγείου.

δ) Γενικές επιδιώξεις και ανάπτυξη δραστηριοτήτων στη Φυσική Αγωγή.

• Να εκτελούν βασικές κινήσεις με ολόκληρο το σώμα και να ανακαλύπτουν τρόπους με τους οποίους μπορεί να κινείται μέρος του σώματός τους ή ολόκληρο.

• Να εκφράζουν με διαφορετικές κινήσεις του σώματος μια ιδέα, κάνοντας δικούς τους αυτοσχεδιασμούς.

Προτείνουμε στα παιδιά να σκεφτούν τρόπους και να γίνουν με το σώμα τους ποτάμι που κυλά, καταρράχτης που πέφτει από ψηλά με ορμή, γέφυρες, ελεύθερα στο χώρο. Μετά τους ζητάμε να γίνουν ζευγάρια και να συνεργαστούν με περισσότερα άτομα. Για τις ανάγκες της δραστηριότητας αλλάζουμε το χώρο της τάξης και μετακινούμε πάγκους, τραπέζια κ.λπ.

Ένας πάγκος στηριζόμενος στις άκρες σε δύο καρεκλάκια, μεταλλάσσεται σε γέφυρα, όπου από κάτω περνά ένα μεγάλο ποτάμι. Τα παιδιά γίνονται ψάρια που κολυμπούν μέσα στο ποτάμι, ενώ ένας ψαράς προσπαθεί να τα ψαρέψει πάνω από τη γέφυρα με καλάμι. Εναλλάσσονται οι ρόλοι ψαράδων και ψαριών.

Τα παιδιά χωρίζονται σε δύο ομάδες. Κρατούν όλοι στο χέρι τους ένα γεμάτο πλαστικό ποτήρι με νερό. Ο καθένας θα πρέπει να κάνει μια διαδρομή που έχει ορισθεί χωρίς να χύσει το νερό στο ποτήρι του. Στο τέλος της διαδρομής υπάρχουν δύο λεκάνες που αδειάζουν το νερό. Όποια ομάδα τελειώσει πρώτη είναι η νικήτρια.

5. Αξιολόγηση – Κοινοποίηση.

Τα στοιχεία που αξιολογούνται μέσα από τη δράση των παιδιών, είναι οι μορφές επικοινωνίας, η συμμετοχή και η ενεργή δράση, η ανάπτυξη πρωτοβουλιών και η αλληλεπίδραση ανάμεσα στα παιδιά, αλλά και ανάμεσα σε παιδιά και παιδαγωγό και φυσικά το γνωστικό επίπεδο μέσα από τη βιωματική εμπειρία και μάθηση.

Διαπιστώνεται πως τα παιδιά μέσα σ’ ένα εμπλουτισμένο και ελεύθερο περιβάλλον του σχολείου αποκτούν νέες γνώσεις, εμπειρίες και συναισθήματα και κατανοούν καλύτερα το περιβάλλον και τα στοιχεία που συνδέονται μ’ αυτό. Δίνουμε έμφαση στη δημιουργία καταστάσεων προβληματισμού προς επίλυση από τα ίδια τα παιδιά με τη διακριτική παρέμβαση και καθοδήγηση του παιδαγωγού, που λειτουργεί ως σκαλωσιά για την απόκτηση καινούργιων γνώσεων.

Μέσα από τη λειτουργία των ομάδων αναπτύσσεται το ομαδοσυνεργατικό πνεύμα και τα παιδιά μαθαίνουν να αναλαμβάνουν ρόλους και να φέρνουν σε πέρας τις υποχρεώσεις που αναλαμβάνουν.

Όσον αφορά στο γνωστικό επίπεδο αξιολογείται μέσα από τη συστηματική παρατήρηση, αλλά και από φυλλάδια εργασίας, ερωτηματολόγια, που ο/η παιδαγωγός δίνει στα παιδιά για να διαπιστώσει την κατανόηση και συγχρόνως να κάνει την ανατροφοδότηση των γνώσεών τους.

5. Βιβλιογραφία για τα παιδιά.

1. Βαλαβάνη Ε.(1998), Το μικρό μικρούτσικο συννεφάκι, δ΄ έκδοση, εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα

2. Κοκοβίδου Ε.(1994), Μετάφραση – επιμέλεια, Βιβλία Γνώσεων και Δραστηριοτήτων, Το νερό στο σπίτι μας, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα

3. Κοκορέλη Α.(2002), Ο συννεφούλης, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα

4. Κοντολέων Μ.(1999), Ο χιονάνθρωπος που δεν ήθελε να λιώσει, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα

5. Μακάρθυ Μ.(2001), Η ιστορία της κιβωτού του Νώε, εκδόσεις Πατάκης, Αθήνα

6. Μαστόρη Β.(2001), Ο χιονάνθρωπος πήρε τη μαμά, εκδόσεις Πατάκης, Αθήνα

7. Περιστεράκη – Ψυχογιού Α.(1984), Η ιστορία του νερού, γ΄ έκδοση, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα

Βιβλιογραφία

Αναστασάτος Νίκος (2005), Σχολείο και Περιβάλλον από τη θεωρία στην πράξη, εκδόσεις Ατραπός, Αθήνα

Δημητρίου Αναστασία (2009), Περιβαλλοντική Εκπαίδευση: Περιβάλλον, Αειφορία, θεωρητικές και παιδαγωγικές προσεγγίσεις, εκδόσεις Επίκεντρο, Αθήνα

Καριώτογλου Πέτρος (2006), Παιδαγωγική γνώση περιεχομένου φυσικών επιστημών, εκδόσεις Γράφημα, Θεσσαλονίκη

Μιχαλοπούλου Κατερίνα – Χιωτάκη Ειρήνη (2001), Δραστηριότητες για την ανακάλυψη και κατανόηση του περιβάλλοντος στην προσχολική ηλικία, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα

Νικολάου Χριστούλα – Κυριακίδου Ελευθερία (2004), Οι Φυσικές επιστήμες στο Νηπιαγωγείο, Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Κύπρου – Υ.Α.Π.Δ.Ε, Λευκωσία

Παρασκευόπουλος Στέφανος - Κορφιάτης Κων/νος (2003), Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, θεωρίες και μέθοδοι, εκδόσεις Χριστοδουλίδη, Θεσσαλονίκη

Ραβάνης Κώστας (2003), Δραστηριότητες για το Νηπιαγωγείο από τον κόσμο της Φυσικής, εκδόσεις Δίπτυχο, Αθήνα

Ραβάνης Κώστας (1999), Οι φυσικές επιστήμες στην προσχολική εκπαίδευση, διδακτική και γνωστική προσέγγιση, εκδόσεις Τυπωθήτω, Γ. Δαρδανός, Αθήνα

Tiziano Loschi (2006), Project - Σχεδιάζω μέσω των εννοιολογικών χαρτών, τόμοι Α΄, Β΄, εκδόσεις Γιάννη Νικολαΐδη, Αθήνα

ΆΡΘΡΑ

Μελισσούλα

των Αργυρώ Παναγιώτου & Κάλλιας Ραμαντάνη Να µια ιδέα: Δημιουργούμε και άλλους ήρωες από...

Λουλούδι σε βάζο

των Αργυρώς Παναγιώτου & Κάλλιας Ραμαντάνη Να µια ιδέα: Δημιουργήστε πρωτότυπες κορνίζες...