Πώς ο εκπαιδευτικός μπορεί να βοηθήσει το παιδί να διαχειριστεί την απώλεια και το πένθος

Πώς ο εκπαιδευτικός μπορεί να βοηθήσει το παιδί να διαχειριστεί την απώλεια και το πένθος

Προσαρμογή -

επιμέλεια κειμένου

Νίκη Μουλαγιάννη,

MSc Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια

Οικογενειακή Θεραπεύτρια

Όλοι οι άνθρωποι βιώνουμε σημαντικές απώλειες στη ζωή μας. Στην περίπτωση των παιδιών, τέτοιες απώλειες που μπορούν να οδηγήσουν στη βίωση πένθους, του έντονου δηλαδή συναισθήματος θλίψης, μπορούν να είναι ο θάνατος ή αποχωρισμός ενός αγαπημένου προσώπου, το διαζύγιο των γονιών, ο θάνατος του αγαπημένου κατοικίδιου. Αν το πένθος είναι μια δύσκολη εμπειρία για τους ενήλικες, μπορούμε να αναλογιστούμε το βαθμό δυσκολίας που συναντά ένα παιδί όταν καλείται να κατανοήσει και να ξεπεράσει μια σημαντική απώλεια. Είναι λοιπόν σημαντικό να καταλάβουμε πόσο δύσκολο και διαφορετικό είναι για το παιδί να συλλάβει την έννοια της απώλειας και του θανάτου και ταυτόχρονα να διαχειριστεί τη θλίψη του.

Πώς το παιδί εκφράζει το πένθος του

Κατά τη διάρκεια του πένθους τα παιδιά εκδηλώνουν διάφορα συναισθήματα και συμπεριφορές μέχρι να μπορέσουν να αποδεχτούν το γεγονός της απώλειας ή του θανάτου και να συνεχίσουν ομαλά τη ζωή τους, όπως:

• Λύπη

• Θυμός, άρνηση της πραγματικότητας, συναισθηματικό μούδιασμα, σύγχυση, φόβος

• Έντονη θλίψη που συνοδεύεται με απώλεια ενδιαφέροντος για καθημερινές δραστηριότητες

• Δυσκολία στον ύπνο, εφιάλτες, απώλεια της όρεξης, φόβος να μείνει μόνο του, φόβος για το σκοτάδι

• Συμπεριφορές παλινδρόμησης όπως νυχτερινή ενούρηση, να μιλάει σαν μωρό, να πιπιλάει το δάχτυλο

• Έντονο άγχος και φόβος εγκατάλειψης

• Απόσυρση

• Χαμηλή απόδοση στο σχολείο, άρνηση για το σχολείο

• Δυσκολία στη συγκέντρωση, ευερεθιστότητα

• “Μαγική σκέψη” καθώς το παιδί πιστεύει πως με τις λέξεις, ενέργειες και σκέψεις του μπορεί να προκαλέσει το θάνατο

• Συχνά παράπονα για σωματικά συμπτώματα όπως πονοκέφαλοι, πόνοι στην κοιλιά κ.λπ.

Τα παραπάνω συναισθήματα όπως και οι συμπεριφορές που τα ακολουθούν μπορεί να διαρκέσουν έως και έξι μήνες μετά το γεγονός. Αφού το παιδί πενθήσει για την απώλεια, θα έρθει η στιγμή που θα πει το τελικό αντίο. Το τελικό αντίο δε σημαίνει ότι ξεχνάει αυτόν που έφυγε και ότι δε θα νιώσει ποτέ ξανά ένα αίσθημα θλίψης, αλλά ότι κατά κύριο λόγο θα θυμάται και θα κρατάει τις όμορφες αναμνήσεις.

Πώς ο εκπαιδευτικός μπορεί να βοηθήσει

• Συχνά ο εκπαιδευτικός έρχεται αντιμέτωπος με παιδιά που αντιμετωπίζουν μια απώλεια, το θάνατο ενός αγαπημένου και κοντινού προσώπου. Παρακάτω παρουσιάζονται τρόποι με τους οποίους ο εκπαιδευτικός μπορεί να συμβάλει μέσα από το ρόλο του προκειμένου να βοηθήσει το παιδί να διαχειριστεί το πένθος του. Ωστόσο, θα πρέπει να γνωρίζει ότι τα παιδιά δε βιώνουν τη διαδικασία του πένθους με τον ίδιο τρόπο και ότι υπάρχουν διαφοροποιήσεις ανάλογα με την ηλικία του κάθε παιδιού και τις συνθήκες της απώλειας. Επομένως, σε γενικές γραμμές ο εκπαιδευτικός θα πρέπει:

• Να επιτρέψει στο παιδί να εκφράσει ελεύθερα τη θλίψη του. Η θλίψη είναι ένα υγιές συναίσθημα και αποτελεί φυσικό επακόλουθο της απώλειας. Είναι ένας τρόπος προκειμένου το παιδί να αποδεχτεί και να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα. Αν την αγνοήσουμε ή εμποδίσουμε το παιδί να την εκφράσει ελεύθερα, τότε εκείνη μπορεί να διαρκέσει για μεγαλύτερο διάστημα από το αναμενόμενο ή να μετατραπεί ακόμα και σε κατάθλιψη, ενώ ταυτόχρονα εμποδίζουμε το παιδί από το να ολοκληρώσει τη διαδικασία του πένθους.

• Να είναι καλός ακροατής. Το παιδί έχει ανάγκη από ένα ασφαλές πλαίσιο και ένα έμπιστο πρόσωπο που είναι διατεθειμένο να το ακούσει όταν εκείνο θέλει να μιλήσει, να εκφράσει τα συναισθήματα του, τους φόβους και τις ανησυχίες του. Συνήθως το παιδί που πενθεί δε θέλει να του φέρονται διαφορετικά, ωστόσο νιώθει διαφορετικά. Ο εκπαιδευτικός θα πρέπει να είναι παρών, διαθέσιμος, να δείχνει κατανόηση και ενδιαφέρον για την απώλεια του παιδιού, να το ρωτάει τι χρειάζεται, να του επιβεβαιώσει ότι αυτό που αισθάνεται είναι φυσιολογικό, να του προσφέρει επιλογές και να το καθησυχάζει λέγοντας του ότι θα είναι δίπλα του.

• Να παρακολουθεί τη σιωπή. Στην περίπτωση μιας απώλειας, τα παιδιά μπορεί να μην έχουν την ικανότητα ή την επίγνωση να εκφράσουν με λόγια αυτό που αισθάνονται. Έτσι πολλές φορές επιλέγουν τη σιωπή. Η σιωπή είναι χρήσιμη, εφόσον επιτρέπει στο παιδί να συνειδητοποιήσει αυτό που αισθάνεται. Σε καμία περίπτωση όμως δε θα πρέπει να ερμηνεύεται ως ένδειξη ότι όλα είναι καλά. Τις περισσότερες φορές η σιωπή σημαίνει ότι το παιδί χρειάζεται βοήθεια προκειμένου να εκφράσει με λόγια αυτό που αισθάνεται, να δώσει νόημα σε αυτό που έχει συμβεί ή ότι απλά χρειάζεται κάποιον να το αγκαλιάσει και να το παρηγορήσει.

• Να ενθαρρύνει την ανοιχτή συζήτηση καθώς και δραστηριότητες, όπου τα παιδιά μέσα σε ένα ασφαλές πλαίσιο μπορούν ελεύθερα να εκφράσουν τις σκέψεις και τις απορίες τους και να θέσουν ερωτήσεις σχετικά με τη δύσκολη εμπειρία της απώλειας και του πένθους. Επίσης, μέσα από δραστηριότητες όπως η ζωγραφική ή τα παραμύθια που αναφέρονται στο συγκεκριμένο θέμα, δίνεται στα παιδιά η δυνατότητα να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, να ταυτιστούν με τους ήρωες και να νιώσουν ασφαλή ώστε να μιλήσουν ακόμα και για προσωπικές εμπειρίες και γενικότερα να εξοικειωθούν με την έννοια της απώλειας και του θανάτου.

• Να είναι προετοιμασμένος για τις αλλαγές στη διάθεση και τη συμπεριφορά του παιδιού. Η απώλεια και η διαδικασία του πένθους συνοδεύονται από διάφορα και έντονα συναισθήματα και μπορεί να προκαλέσουν σημαντικές αλλαγές στη διάθεση και τη συμπεριφορά του παιδιού για κάποιο διάστημα. Το παιδί που βιώνει πένθος, μπορεί να εμφανίσει μειωμένη απόδοση στο σχολείο, συναισθηματικές μεταπτώσεις, θυμό, απόσυρση κ.λπ. Ο εκπαιδευτικός θα πρέπει να αναγνωρίσει ότι οι παραπάνω αλλαγές αποτελούν μια προσπάθεια προσαρμογής στη νέα πραγματικότητα και οπλισμένος με υπομονή να δώσει στο παιδί το χρόνο που χρειάζεται. Θα πρέπει επίσης να το καθησυχάσει ότι αυτό που αισθάνεται είναι φυσιολογικό και να του προσφέρει όσο το δυνατόν περισσότερη αγάπη και ασφάλεια.

• Να προσφέρει ευελιξία και στήριξη στο παιδί όσον αφορά στο σχολικό πρόγραμμα. Στην περίπτωση μιας απώλειας το παιδί μπορεί να σταματήσει να κάνει τα πράγματα με τον τρόπο που τα έκανε πριν από αυτή. Για παράδειγμα μπορεί να μη συμμετέχει ενεργά στην τάξη, στα παιχνίδια, στις ομαδικές δραστηριότητες. Επίσης, μπορεί να αποφεύγει να κάνει πράγματα που είναι σημαντικά και διασκεδαστικά για εκείνο, αφού αισθάνεται διαφορετικά, να αποσύρεται εύκολα κ.λπ. Ο εκπαιδευτικός θα πρέπει να ενθαρρύνει το παιδί να συμμετέχει στην τάξη και να μην εγκαταλείψει το καθημερινό πρόγραμμα και τις δραστηριότητές του, χωρίς ωστόσο να το πιέζει, δίνοντάς του το χρόνο που εκείνο χρειάζεται. Η διατήρηση του προγράμματος παρέχει μια αίσθηση ασφάλειας στο παιδί που πενθεί που είναι πολύ ανακουφιστική.

• Να βάζει όρια όταν χρειάζεται. Ο εκπαιδευτικός θα πρέπει να στηρίζει το παιδί και να δείχνει κατανόηση για τη δύσκολη κατάσταση που βιώνει. Ωστόσο, η δύσκολη αυτή περίοδος δεν αποτελεί δικαιολογία για οποιαδήποτε χειριστική ή ανάρμοστη συμπεριφορά από την πλευρά του παιδιού και ο εκπαιδευτικός δε θα πρέπει να διστάζει να βάζει όρια όταν χρειάζεται. Το παιδί που βιώνει μια απώλεια έχει μεγάλη ανάγκη από κάποιον ενήλικα που θα του πει τι να κάνει, θα του προσφέρει σταθερότητα, συνέπεια και ασφάλεια.

ΆΡΘΡΑ

Τα νεραϊδάκια με τα πινέλα

Κουκλοθέατρο | TA ΝΕΡΑΪΔΑΚΙΑΜΕ ΤΑ ΠΙΝΕΛΑ Γράφει η Δανάη Παπαδάκη ΑΦΗΓΗΤΗΣ: Ήταν μια γκρίζα...

Πολύχρωμα φτερά και σαν ψαλίδι η ουρά

Κουκλοθέατρο | ΠΟΛΥΧΡΩΜΑ ΦΤΕΡΑ ΚΑΙ ΣΑΝ ΨΑΛΙΔΙ Η ΟΥΡΑ Γράφει η Φυλλιώ Νικολούδη, Διδάκτωρ...