Η σεξουαλική κακοποίηση στο νηπιαγωγείο: Βασικές αρχές για την υλοποίηση εκπαιδευτικού προγράμματος στην τάξη

Η σεξουαλική κακοποίηση στο νηπιαγωγείο: Βασικές αρχές για την υλοποίηση εκπαιδευτικού προγράμματος στην τάξη

Μουσιάδου Νικολέτα, Σχ. Σύμβουλος Π.Α.

Η σεξουαλική κακοποίηση των παιδιών τις τελευταίες δεκαετίες θεωρείται ως ένα ιδιαίτερα πολύπλοκο φαινόμενο και έχει λάβει τεράστιες διαστάσεις. Για την αντιμετώπιση αυτού του κοινωνικού προβλήματος έχουν εκπονηθεί σε διάφορες χώρες εκπαιδευτικά προγράμματα ευαισθητοποίησης και εκπαίδευσης των μαθητών, ακόμη και στην νεαρή ηλικία. Τα εκπαιδευτικά προγράμματα που στοχεύουν στην πρόληψη της σεξουαλικής κακοποίησης, δύναται με βάση ερευνητικά δεδομένα, να έχουν θετικό αντίκτυπο, καθώς ‘εκπαιδεύουν’ τους νεαρούς μαθητές στην αυτοπροστασία τους, αλλά και στην αποκάλυψη περιστατικών σεξουαλικής κακοποίησης. Οποιασδήποτε μορφής συμβουλές ή οδηγίες προς τα παιδιά, πρέπει να δίνονται στη βάση μιας ειλικρινούς εξήγησης ώστε να διαχωρίζονται τα γεγονότα από τις παρανοήσεις, καθώς οι θύτες στηρίζονται σε αυτές (τις παρανοήσεις). Ωστόσο, συχνά, τόσο οι εκπαιδευτικοί αλλά και γονείς ‘μεταφέρουν’ λαθεμένες πληροφορίες –οδηγίες στους νεαρούς μαθητές, όπως: «οι μεγάλοι έχουν πάντα δίκαιο ή πάντα θέλουν το καλό σας»…(Hitrec 2010)». Συνεπώς, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή και αποφυγή των υπεραπλουστεύσεων και γενικοτήτων. Σχετικές όμως έρευνες απέδειξαν ότι, σε ένα μικρό αριθμό παιδιών παρατηρήθηκαν και αρνητικές επιπτώσεις, όπως άγχος αποχωρισμού από τους γονείς, επιφυλακτικότητα αλλά και φόβος προς τους ‘ξένους’, διαταραχή στις σχέσεις με οικείους,… Γι’ αυτούς τους λόγους, απαιτούνται ‘λεπτοί’ χειρισμοί, προσεκτικές κινήσεις δίχως την καλλιέργεια φόβου στα παιδιά, ουσιαστική ενημέρωση των γονέων πριν από την εφαρμογή αυτού του προγράμματος, εφαρμογή δραστηριοτήτων με παιγνιώδη τρόπο κ.ά. Οι κατευθυντήριες γραμμές, οι βασικές αρχές ενός αποτελεσματικού εκπαιδευτικού προγράμματος που θα έχει θετικές επιδράσεις και δύναται να εφαρμοστεί και στο νηπιαγωγείο, είναι: • βασική και στοιχειώδης ενημέρωση των παιδιών σχετικά με τη σεξουαλική κακοποίηση ( Reppucci & Herman 1991). Τα όρια μεταξύ επιτρεπτού αγγίγματος και μη, πρέπει να γίνουν κατανοητά στα παιδιά, με διδακτικές δράσεις, όπως: • Μπορεί να ειπωθεί ότι «ο ιατρός, η νοσοκόμα ή και οι γονείς σου, μπορούν να σε αγγίζουν εκεί εάν έχεις πονάκια ή όταν η μαμά ή ο μπαμπάς σου κάνει μπάνιο, αλλά κανείς δεν πρέπει να σε αγγίζει εκεί άλλες στιγμές»… (Hitrec 2010). • Να εξασκηθούν τα παιδιά στην αποδεκτή ή μη συμπεριφορά, άγγιγμα(Finkelhor 2009,Τοpping & Barron 2009). «μη» αποδεκτή συμπεριφορά προκαλεί ‘περίεργα’ συμπτώματα,όπως αυξημένοι καρδιακοί χτύποι, ’πεταλούδες’ στο στομάχι,…. • Η εκμάθηση του τραγουδιού από το βίντεο με τη Νίκη… • Η διαμόρφωση ενός υποστηρικτικού πλαισίου που θα εξασφαλίζει την ασφάλεια και σωματική ακεραιότητα των παιδιών ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι (Larson et al 1994),με την : • Συνεχής επιτήρηση των παιδιών, στην αυλή, στην τουαλέτα,… • Προσοχή για «ύποπτες» συμπεριφορές άλλων μαθητών • διδασκαλία μέτρων αυτοπροστασίας των ίδιων των παιδιών (Sloan & Porter 1984,Reppucci & Herman 1991,Larson et al 1994). αναγνώριση και αποφυγή περιστατικών που πιθανά οδηγούν σε σεξουαλική κακοποίηση πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο διδασκαλίας και εκμάθησης ώστε να μπορούν τα παιδιά να αντιδρούν δυναμικά και άμεσα. Η εκμάθηση αυτών των μέτρων αυτοπροστασίας θα ακολουθήσει την ίδια γραμμή –διαδικασία όπως μαθαίνουν τα παιδιά την αυτοπροστασία τους μέσα στο αυτοκίνητο, με στόχο να μετατραπούν σε μηχανικές κινήσεις- συνήθειες. Εκπαιδευτικές δράσεις : • Να εξασκηθούν οι μαθητές ώστε να μη δέχονται δωράκια, γλυκά, κ.ά. από ξένους όταν οι γονείς τους είναι μακριά. • Να μάθουν να λένε δυνατά «ΟΧΙ», όταν αισθάνονται άβολα, όταν έρθουν ‘κοντά’ με τον θύτη. Π.χ. κινητικό παιχνίδι με το στεφάνι που συμβολίζει το σώμα του παιδιού,… • Να εξοικειωθούν με την τεχνική «ΟΧΙ, ΦΕΥΓΩ, ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΩ». • Να εξασκηθούν στην τεχνική της «επίλυσης ενός προβλήματος» και της ανάληψης πρωτοβουλίας, «τι κάνω όταν…». • Να απομακρύνονται αμέσως τρέχοντας, φωνάζοντας και αναζητώντας τους γονείς τους. Π.χ. κινητικές ασκήσεις • Να εμπλακούν σε λεκτικό παιχνίδι ερωταπαντήσεων «Τι θα κάνω εάν….», ώστε να εξασκηθούν νοερά στην αντιμετώπιση των πιθανών συμβάντων • Να υλοποιηθεί ένα παιχνίδι ρόλων με θέμα ‘άβολες’ καταστάσεις,… • διάκριση του «ένοχου», «κακού» μυστικού από το «καλό» μυστικό την έκπληξη (Mills 1988,Hayward & Pehrsson 2000). Οι θύτες βασίζονται στη μυστικοπάθεια. Κάθε μυστικό που συνδέεται με ενόχληση, φόβο, καταπίεση ή ανησυχία είναι «κακό» μυστικό και πρέπει το παιδί να το αποκαλύψει στο γονέα ή εκπαιδευτικό του (Hitrec 2010). Συγκεκριμένες προτάσεις: 1. Να μάθουν τα παιδιά ότι κανείς ακόμη και το άτομο που τα αγαπά, δε θα πρέπει να τους ζητήσει να κρατήσει μυστικά που αφορούν φιλιά, αγκαλιές, χάδια, ‘άβολα’ αγγίγματα… 2. Να εξοικειωθούν με την αποκάλυψη του «κακού» μυστικού με λεκτικά παιχνίδια. • αποκάλυψη περιστατικών σεξουαλικής κακοποίησης που βίωσαν τα παιδιά (Sloan & Porter 1984). Απαραίτητο είναι η καλλιέργεια ενός κλίματος εμπιστοσύνης όπου το παιδί θα αισθάνεται ότι γίνεται πιστευτό, ότι τα λεγόμενά του ανταποκρίνονται στην αλήθεια και αξίζουν προσοχής και σοβαρότητας(Mills 1988). έρευνα του Jensen (2005) απέδειξε ότι τα παιδιά αποκαλύπτουν αρχικά ‘κομμάτια’, μικρές λεπτομέρειες του συμβάντος και περιμένουν την αντίδραση του ενήλικα-γονέα ή εκπαιδευτικού. Εάν είναι θετική, προχωρούν στην ολοκληρωμένη αποκάλυψη του γεγονότος, ενώ στην αντίθετη περίπτωση ‘κλείνονται’ στον εαυτό τους (Hinkelman & Bruno 2008). • διαβεβαίωση ότι τα παιδιά δεν έχουν καμία ευθύνη, δεν είναι ποτέ δικό τους το φταίξιμο σε περιπτώσεις σεξουαλικής κακοποίησης (Reppucci & Herman 1991, Finkelhor 2009). • διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος συναισθηματικής ασφάλειας, όπου τα παιδιά θα αισθανθούν ασφαλή να εκφράσουν, να αποκαλύψουν, να καταθέσουν συμβάντα που πιθανώς συνδέονται με σεξουαλική κακοποίηση, δίχως το φόβο της τιμωρίας ή της απόρριψης (Hinkelman & Bruno 2008). Προτάσεις: • Να μπορούν να περιγράψουν το ‘άσχημο’ άγγιγμα ,.. • καλλιέργεια και ενδυνάμωση της ενσυναίσθησης και του σεβασμού των αισθημάτων του άλλου (Hitrec 2010). Υπάρχουν περιπτώσεις παιδιών που έχουν κακοποιηθεί επανειλημμένα με αποτέλεσμα να μην αισθάνονται πλέον πόνο. Αυτά τα παιδιά όταν ασκούν βία σε συμμαθητή τους δεν μπορούν να αντιληφθούν ότι εκείνα πονούν. Συγκεκριμένες εκπαιδευτικές προτάσεις: • Τα παιδιά προσπαθούν να ερμηνεύσουν τα συναισθήματα από εκφράσεις προσώπου σε εικόνες ή σε πραγματικά πρόσωπα • Προσπαθούν να μαντέψουν πώς αισθάνονται άλλα παιδιά ή ήρωες ιστοριών όταν βιώνουν μια φανταστική ή πραγματική κατάσταση • νηπιαγωγός εφαρμόζει παιχνίδια ρόλων, δραματοποίηση, θεατρικές δραστηριότητες μιας ιστορίας, ενός παραμυθιού • Οι νεαροί μαθητές προσπαθούν να μαντέψουν τις πιθανές αντιδράσεις και τα συναισθήματα των άλλων σε δικές τους ενέργειες. • Η έκφραση, εξωτερίκευση των συναισθημάτων και των αναγκών των παιδιών με ξεκάθαρο τρόπο ώστε να μπορούν να διατυπώσουν λεκτικά την ενόχληση, τη σύγχυση ή το φόβο που αισθάνονται. Συχνά το παιδί αισθάνεται φόβο ή ντροπή αλλά και ευθύνη για την κακοποίηση. Παράλληλα, τα παιδιά δύνανται να βιώσουν συναισθήματα φόβου και σύγχυσης ακόμη και πριν πέσουν θύματα σεξουαλικής κακοποίησης. Διδακτικές παρεμβάσεις: • /ο νηπιαγωγός προτρέπει τα παιδιά με ζωγραφική, μουσική, κουκλοθέατρο ή λόγια να εκφράσουν τα συναισθήματά τους με αφορμή ιστορίες ή έργα τέχνης. • Διατυπώνει κατάλληλες ερωτήσεις προς κάθε παιδί «πώς αισθάνεσαι τώρα;», «πώς αισθάνεσαι με αυτό που βλέπεις;», «πώς αισθάνεσαι με αυτό που βιώνεις τώρα;» • Ενθαρρύνει την έκφραση θετικών και αρνητικών συναισθημάτων από τα παιδιά, με αφορμή ιστορίες ή παραμύθια. • Η καλλιέργεια της αυτοεκτίμησης μέσα στα πλαίσια της διαμόρφωσης της προσωπικής ταυτότητας του παιδιού. Ένα παιδί που έχει διαμορφώσει μία θετική αυτοεικόνα και ισχυρή αυτοπεποίθηση, έχει λιγότερες πιθανότητες να γίνει θύμα σεξουαλικής κακοποίησης. Αντιθέτως έρευνες αποκάλυψαν ότι ένα συνεσταλμένο και άτολμο παιδί κινδυνεύει περισσότερο να βιώσει σεξουαλική κακοποίηση. Συγκεκριμένα, προτείνονται ως διδακτικές ενέργειες: • Συμπλήρωση προτάσεων από το κάθε παιδί, όπως « μπορώ να …» • Επιβράβευση της κάθε προσπάθειας του παιδιού και όχι μόνον του αποτελέσματος • Η νηπιαγωγός ενθαρρύνει το κάθε παιδί να αναλάβει τον ρόλο του υπεύθυνου μιας δραστηριότητας • Τονίζει τα θετικά χαρακτηριστικά –στοιχεία του κάθε παιδιού στην προσπάθειά του για την προσωπική του ανάπτυξη. • Ενθαρρύνει τα παιδιά να πάρουν μόνα τους αποφάσεις σχετικά με τις δικές τους δραστηριότητες • Ειλικρινή και ανοικτή επικοινωνία και χρήση της «σωστής» ορολογίας σχετικά με το ανθρώπινο σώμα και τις λειτουργίες του. Όπως ακριβώς διδάσκουμε στα παιδιά τη μύτη και τη χρήση της, για τον ίδιο λόγο οφείλουμε να τους εξηγήσουμε τις λειτουργίες του κάθε οργάνου και να απαντήσουμε σε κάθε ερώτηση που θα μας υποβάλλουν σχετικά με αυτό . Ωστόσο, οι ερευνητές προτείνουν ότι για την εφαρμογή ενός αποτελεσματικού εκπαιδευτικού προγράμματος σχετικά με την πρόληψη της σεξουαλικής κακοποίησης πρέπει, τόσο οι εκπαιδευτικοί αλλά και οι γονείς να είναι ενήμεροι και σωστά καταρτισμένοι για την πολύπλευρη επίδραση που ασκεί αυτή η μορφή κακοποίησης στα παιδιά. Συνεπώς, και με βάση την οικολογική προσέγγιση, είναι απαραίτητο να δοθούν και συγκεκριμένες οδηγίες και προς τους γονείς (Kenny & Wurtele 2012),ακόμη και σε μορφή έντυπου κειμένου, όπως : Οδηγίες προς τους γονείς Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να διδάξετε στα παιδιά σας βασικούς κανόνες αυτοπροστασίας. Παράλληλα όμως, είναι απαραίτητο και εσείς να ακολουθήσετε βασικές αρχές ώστε να αποτρέψετε μελλοντικά συμβάντα σεξουαλικής κακοποίησης στην οικογένειά σας. Συγκεκριμένα, πρέπει: • Να συνειδητοποιήσετε ότι και εσείς είστε υπεύθυνοι για την προστασία των παιδιών σας. • Να παρακολουθήσετε συμπεριφορές ενηλίκων ή μεγαλύτερων παιδιών που χαρακτηρίζονται ‘ύποπτες’ ή ‘μη επιτρεπτές’. • Να επιτηρείτε τη χρήση της τεχνολογίας –διαδίκτυο, e-mail,…των παιδιών σας. • Να επιτρέπετε στα παιδιά σας να αρνούνται, εάν το επιθυμούν, τα φιλιά ή τις αγκαλιές προς άλλα φιλικά ή οικογενειακά άτομα, ώστε να μάθουν (τα παιδιά σας) ότι το ‘ΟΧΙ’ τους σε αυτές τις εκδηλώσεις ,είναι σεβαστό. • Καθιερώστε όρια σεβασμού στην οικογένειά σας. Όλα τα μέλη της οικογένειάς σας, έχουν το δικαίωμα της απομόνωσης όταν ντύνονται, κοιμούνται, χρησιμοποιούν το μπάνιο,… Εάν ένα φιλικό άτομο δε σέβεται αυτά τα όρια οφείλετε εσείς να τονίσετε τα όρια που έχετε θεσπίσει. • Αποκαλύψτε και αναλάβετε δράση όταν παρατηρείτε ‘μη επιτρεπτές’ συμπεριφορές από άλλα άτομα. Διακόψτε αμέσως κάθε τέτοια συμπεριφορά. • Εξηγήστε και συζητήστε με τα παιδιά σας τη διαφορά μεταξύ ‘κακού’ και ‘καλού’ μυστικού. Τα ‘καλά’ μυστικά -οι εκπλήξεις, προσφέρουν χαρά και ενθουσιασμό και ευχάριστη προσμονή, ενώ τα ‘κακά’ μυστικά αποκλείουν τους άλλους και δημιουργούν έντονη ανησυχία ή και θυμό στα παιδιά. • Διαμορφώστε ένα κλίμα εμπιστοσύνης και συναισθηματικής ασφάλειας, όπου τα παιδιά σας θα μπορούν να συζητούν μαζί σας τέτοια θέματα. Αποδείξτε με τη συμπεριφορά σας ότι θα ακούσετε οτιδήποτε θα σας εκμυστηρευτούν, ακόμη και εάν αναφερθούν σε ‘άβολα’ θέματα, ή σε ‘μη επιτρεπτές’ συμπεριφορές τους. • Ενδυναμώστε την αυτοεικόνα και αυτοεκτίμηση των παιδιών σας. • Εξηγήστε στα παιδιά σας με ειλικρίνεια, τους πιθανούς κινδύνους που αντιμετωπίζουν και εκπαιδεύστε τους στα μέτρα αυτοπροστασίας, όπως η απομάκρυνση από το ‘δράστη’, η άμεση αντίδραση με φωνές, η αναζήτηση βοήθειας… • Αναζητήστε βοήθεια από ειδικούς και συζητήστε με τις/τους νηπιαγωγούς, εάν σας ανέφερε το παιδί σας τέτοια συμβάντα.

Βιβλιογραφία

Finkelhor David (2009) The Prevention of Childhood Sexual Abuse .The Future of Children. Vol. 19( 2),),pp. 169-194

Hayward Karen S. & Pehrsson Dale Elizabeth (2000). Interdisciplinary Action Supporting Sexual Assault Prevention Efforts in Rural Elementary Schools. Journal of Community Health Nursing. Vol. 17( 3), pp. 141-150

Hinkelman Lisa & Bruno Michelle (2008) Identification and Reporting of Child Sexual Abuse: The Role of Elementary School Professionals. The Elementary School Journal. Vol. 108( 5), pp. 376-391 Hitrec Gorana (2010)Teaching children to protect themselves from sexual abuse, http://www.coe.int/t/dg3/children/1in5/Source/PublicationSexualViolence/Hitrec.pdf

Kenny Maureen C. & Wurtele Sandy K. (2012). Preventing Childhood Sexual Abuse: An Ecological Approach. Journal of Child Sexual Abuse. Vol 21(4), 361-367,

Larson Carol S. , Terman Donna L., Gomby Deanna S. Sandham Quinn Linda & Behrman Richard E. (1994) . Sexual Abuse of Children: Recommendations and Analysis .The Future of Children. Vol. 4( 2).Sexual Abuse of Children (Summer - Autumn,1994), pp. 4-30

Mills Jane Cousins (1988). 'Putting Ideas into Their Heads': Advising the Young.

Feminist Review. No. 28, Family Secrets: Child Sexual Abuse (Spring, 1988), pp. 163-174

Reppucci N. Dickon & Herman Janna (1991). Sexuality Education and Child Sexual Abuse Prevention Programs in the Schools .Review of Research in Education. Vol. 17 (1991), pp. 127-166

Sloan Rebecca S. & Porter Beverly D. (1984) Preventing Sexual Abuse of Children: A Model School Education Program. Journal of Community Health Nursing. Vol. 1( 3) ,pp. 181-188

Topping Keith J. & Barron Ian G. (2009) School-Based Child Sexual Abuse Prevention Programs: A Review of Effectiveness, Review of Educational Research. Vol. 79( 1 ) pp. 431-463

Σχετικές διευθύνσεις

• http://hamomilaki.blogspot.gr/2009/01/2.html

• https://www.youtube.com/watch?v=pw209gh7Ivg Ο κανόνας του εσώρουχου

ΆΡΘΡΑ

Τα νεραϊδάκια με τα πινέλα

Κουκλοθέατρο | TA ΝΕΡΑΪΔΑΚΙΑΜΕ ΤΑ ΠΙΝΕΛΑ Γράφει η Δανάη Παπαδάκη ΑΦΗΓΗΤΗΣ: Ήταν μια γκρίζα...

Πολύχρωμα φτερά και σαν ψαλίδι η ουρά

Κουκλοθέατρο | ΠΟΛΥΧΡΩΜΑ ΦΤΕΡΑ ΚΑΙ ΣΑΝ ΨΑΛΙΔΙ Η ΟΥΡΑ Γράφει η Φυλλιώ Νικολούδη, Διδάκτωρ...